رادیو اقتصاد: عضویت ایران در سازمان همكاری شانگهای پس از 16 سال

حدود 16 سال است كه ایران درخواست عضویت در سازمان همكاری شانگهای را داشته اما تاكنون فقط عضو ناظر این سازمان بوده است. رفع برخی ابهام ها موجب شد بتواند در این زمان به عضویت دائم این سازمان درآید.

1400/07/03
|
08:56

طی روزهای اخیر و با اعلام عضویت دائم ایران در سازمان همكاری شانگهای، سوالات بسیاری در مورد هویت این سازمان، علت عضویت ایران در این سازمان در این برهه زمانی و مزایای این عضویت برای كشورمان مطرح می شود كه در این نوشتار بدنبال پاسخ به آنها هستیم.

در ابتدا باید دید این سازمان با چه اصول و اهدافی تشكیل شده است؟

سازمان همكاری شانگهای سازمانی منطقه‌ای و میان‌دولتی است كه برای همكاری‌های چندجانبه امنیتی، اقتصادی و فرهنگی در سال 2001 توسط رهبران روسیه، چین، تاجیكستان، ازبكستان، قزاقستان و قرقیزستان تشكیل شد. در اهداف تاسیس این سازمان مواردی گفته شده است، اول اینكه سازمان همكاری شانگ‌های از دل رقابت قدرت‌های بزرگ برسر منطقه ژئوپلیتیك آسیای میانه ظهور كرد. هدف اولیه تأسیس این سازمان، غیرنظامی‌كردن مرز بین چین و شوروی بود. دیگر اینكه این سازمان با هدف برقرار كردن موازنه در برابر نفوذ آمریكا و ناتو در منطقه تشكیل شد. یا اینكه سه مساله محوری برای تاسیس این سازمان، مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی و جدایی‌طلبی بوده است.

مساله‌ای مهم كه كشورهای عضو این سازمان هر كدام به نوعی با آن درگیر هستند. به عنوان نمونه روسیه در مساله چچن و چین در منطقه سین‌كیانگ همواره نگران فعال شدن جریان‌های تكفیری و جنبش‌های تجزیه طلبانه در كشور خود هستند.

نقطه مشترك همه موارد ذكر شده اینست كه این سازمان در ابتدا با اهداف امنیتی میان كشورهای عضو بخصوص كشورهای چین و روسیه شكل گرفته است و در ادامه سایر ابعاد همكاریهای در زمینه های انرژی، اقتصادی و فرهنگی را نیز شامل شده است.

"ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم" سازمان همكاری شانگ‌های در نشست ژوئن 2004 در شهر تاشكند ازبكستان تهیه و تصویب شد.

این سازمان در سال 2006 اعلام كرد كه بر اساس مفاد توافقنامه منطقه‌ای، با قاچاق مواد مخدر در طول مرز‌های كشور‌های عضو مبارزه خواهد كرد. گریگوری لگنینف در آوریل 2006 اعلام كرد كه پیمان همكاری شانگ‌های قصد ندارد به سازمانی نظامی (مشابه پیمان ناتو یا پیمان ورشوی سابق) تبدیل شود. اما وی اذعان كرد كه برای مقابله با تهدید‌های روزافزون تروریسم، جدایی‌طلبی و افراطی‌گری ممكن است نیاز به استفاده از نیرو‌های ارتش كشور‌های عضو به وجود آید. در همین راستا كشور‌های عضو چندین مانور مشترك نظامی به اجرا گذاشته‌اند. اولین مانور نظامی در سال 2003 طی دو فاز در قزاقستان و چین به اجرا درآمد.

چهارچوب توافقنامه همكاری اقتصادی كشور‌های عضو پیمان نخستین بار در نشست مورخ 23 سپتامبر 2003 تهیه و به امضا رسید. در این نشست رئیس دولت چین پیشنهاد كرد كه برنامه بلندمدتی برای تشكیل منطقه آزاد تجاری در سازمان تهیه شود. وی در این پیشنهاد ضمناً چندین راهكار كوتاه مدت برای افزایش سطح بازرگانی در میان كشور‌های عضو ارائه داد. یكسال پس از این پیشنهاد، در 23 سپتامبر 2004، سندی شامل یكصد برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان كشور‌های عضو به امضا رسید. در نشست مسكو مورخ 25 اكتبر 2005، دبیركل سازمان اعلام كرد كه پروژه‌های مشترك سازمان در زمینه انرژی دارای اولویت بالا هستند. این پروژه‌ها شامل كشف، استخراج و بهره‌برداری از حوزه‌های نفت و گاز، و استفاده مشترك اعضا از منابع آب شیرین می‌باشند.

دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشكیل شورای مشترك بانكی بین كشور‌های عضو سازمان بود. هدف از تشكیل این شورای مشترك بانكی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های مشترك سازمان عنوان شده‌است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترك بانكی سازمان همكاری شانگ‌های در 30 نوامبر 2006 در پكن پایتخت چین برگزار شد.

متعاقب آن، كنفرانس بین‌المللی «سازمان همكاری شانگهای: دستاورد‌ها و دیدگاه‌ها» در شهر آلماتی پایتخت قزاقستان برگزار شد. در این كنفرانس، نماینده وزارت خارجه روسیه اعلام كرد كه روسیه فكر بنیان‌گذاردن تشكیلاتی بین‌المللی با نام «باشگاه انرژی» را در سر می‌پروراند. دولت روسیه مجدداً در نشست سازمان در نوامبر 2007 در مسكو بر عزم خود برای تشكیل این باشگاه انرژی تأكید نهاد.

همكاری‌های فرهنگی بخشی از چارچوب فعالیت سازمان همكاری شانگ‌های است. وزیران فرهنگ كشور‌های عضو سازمان برای نخستین بار در 12 آوریل 2002 سند همكاری مشترك فرهنگی را در نشست پكن امضا كردند. برای سرعت بخشیدن به همكاری‌های مشترك فرهنگی، اعضای سازمان در سال 2005 فستیوال و نمایشگاه مشتركی در شهر آستانه در كشور قزاقستان برگزار كردند.

سابقه درخواست عضویت ایران در این سازمان چگونه بوده است؟

با توجه به جایگاه مهم كشورهای عضو این سازمان و همچنین اهمیت این همكاری برای منطقه و جهان بخصوص در مقابله با سیاستهای خصمانه امریكا و غرب، ایران از اواخر دولت اصلاحات و بالاخص در طول دولتهای نهم و دهم برای عضویت در این سازمان تلاش می كرد. اما چرا این اتفاق تاكنون نیافتاد و چه شد كه پس از حدود 15 سال ایران توانست به عضویت سازمان همكاری شانگهای دربیاید؟

پذیرش ایران به عنوان عضو دائم سازمان همكاری شانگهای را می‌توان از ابعاد گوناگون مورد بررسی قرار داد. اما آنچه كمتر مورد توچه قرار گرفته است نقش ایران در مبارزه با تروریسم در منطقه است.

همانطور كه گفته شد یكی از اهداف و دغدغه های اصلی كشورهای عضو این سازمان و به خصوص دو كشور اصلی آن یعنی روسیه و چین، مسئله تروریسم و افراط گرایی بوده است. اتهامات فراوان سیاسی و رسانه‌ای به جمهوری اسلامی ایران توسط كشورهایی كه پروژه ایران هراسی را در قبال ایران طراحی می‌كنند طی سالها همواره موجب شد این مساله به عنوان مانعی برای پذیرش كشورمان در سازمانی با اهداف ضدتروریسم و امنیتی وجود داشته باشد. در واقع در در ابتدا كشورهای عضو بدنبال اطمینان و رفع شبه حمایت از گروههای افراطی و تروریسم از سوی ایران بودند. طی سالهای جنگ با داعش و همكاری ایران با روسیه در این مبارزه و همچنین تحمیل خسارتهای بالای نظامی و انسانی از جمله شهدای بسیاری كه كشورمان در این میدان مبارزه متحمل شد، این كشورها و بالاخص كشور روسیه به عنوان یكی از اعضای اصلی این پیمان همكاری، بر سیاست همراه ایران در مبارزه با افراط گرایی و تروریسم مهر تایید نهاده و از عضویت ایران حمایت كردند. كشورهای عضو شانگهای به وضوح این مساله را شاهد بودند كه جمهوری اسلامی ایران برخلاف نگرانی‌ها و تبلیغات فراوان و حتی در شرایط تحریم، بازیگری فعال و قابل اعتماد در منطقه بوده و تمام قد در كنار دولت‌های عراق و سوریه برای مبارزه با گروه تروریستی داعش كه مورد حمایت دولتهای افراط گرا و متحجر منطقه و آمریكا بودند، مجاهدت كرده است.

اما بازهم عضویت ایران در این سازمان اتفاق نیافتاد زیرا همزمان و در طول دوره دولت آقای روحانی با توجه به سوگیری دولت به سمت آمریكا و غرب و جهتگیری سیاستهای اتخاذی بخصوص در برجام در جهت تقویت همكاری با آمریكا و غرب و كمرنگ شدن توجه به شرق، این سازمان كه یكی از گزاره های مهم تشكیل آن مقابله با سیاستهای غرب و آمریكا بود، در عضویت دائم ایران تردید كرد و این عضویت بازهم به تعویق افتاد.

اما با همین پشتوانهء سابقه مبارزه با جریانهای تكفیری و افراطی در منطقه، پس از تغییر دولت و دریافت پیامی جدید از سوی دولت ایران در مقابله با آمریكا و زیاده خواهی غرب و جهتگیری مبنی بر همكاری با كشورهای شرق كه با درخواست مجدد بر عضویت در این سازمان همراه بود، كشورهای عضو با عضویت دائم كشورمان در سازمان همكاری شانگهای موافقت و از این عضویت استقبال كردند.

مزایای مشترك این همكاری

عضویت ایران و همكاری مشترك آتی كشورمان با سایر كشورهای این سازمان از جنبه های مختلف هم برای ایران و هم برای سازمان شانگهای افقهای جدیدی را می گشاید كه هركدام به تفصیل قابل بررسی جداگانه است. مختصر و در حد این نوشتار به بیان جزییاتی از مزایای این همكاری می پردازیم.

با این توافق بزرگترین تولید كنندگان و مصرف‌كنندگان انرژی در دنیا در اجلاس شانگهای قرار دارند. حجم اقتصادی 20 تریلیون دلار، حجم تجارت خارجی 6.6 تریلیون دلار از ویژگی‌های این سازمان است كه به آن قدرت مانور بالایی در دنیا می‌دهد. اعضاء پیمان شانگهای بخش اعظمی از تولید و تجارت جهانی كالا و خدمات را در سطح جهان برعهده دارند، (دركل كشورهای عضو این سازمان 25 درصد ذخایر نفت، 30 درصد ذخایر گاز و 50 درصد ذخایر اورانیوم جهان را در اختیار دارند).

مساحت كشورهای عضو این سازمان روی هم 36889607 كیلومتر مربع میباشد كه در اصل حدود یك چهارم سطح خشكی های كره زمین است. همچنین نه كشور عضو این سازمان در حدود 3 میلیارد و 363 میلیون نفر جمعیت دارند كه در حدود 43 درصد جمعیت جهان را دارا میباشند.

ایران كه تنها كشور خاورمیانه در این سازمان است، موقعیت و توان "سازمان همكاری شانگهای" را افزایش می‌دهد. ایران مرز زمینی با اوراسیا دارد و می‌تواند این منطقه را به خلیج فارس و دریای عمان متصل كند. همچنین می تواند موقعیت راهبردی خود در انتقال انرژی در خلیج فارس را به مزیت‌های راهبردی و ژئوپلتیك این سازمان اضافه كند. در عین‌ حال ایران به عنوان یك قدرت منطقه‌ای در خاورمیانه نفوذ و اثرگذاری سازمان یاد شده را ارتقاء می‌دهد؛ به‌خصوص كه جمهوری‌اسلامی ایران با استفاده از نیروهای خود در خاورمیانه می‌تواند برای تقابل و مهار هژمونی آمریكا آن ها را با سازمان شانگهای هم‌سو سازد و به تقویت موقعیت راهبردی چین و روسیه منجر می شود.

از طرفی با توجه به تحریمهای ظالمانه آمریكا بر ضد ایران، این همكاری و پیوستن ایران به این سازمان می تواند گامی در جهت شكستن محاصره اقتصادی آمریكا برای كشورمان باشد.

عضویت ایران در این سازمان در زمینه داشتن دیپلماسی چند جانبه و پیگیری منافع اقتصادی به كشور كمك می‌كند و همچنین باعث افزایش قدرت چانه‌زنی ما در پرونده هسته‌ای و كمتر شدن تحریم‌ها می‌شود. عضویت دائم ایران موجب می شود با همراهی تعدادی از بازیگران منطقه و كشورهای قدرتمندی مانند چین و روسیه، بتواند مانع منزوی شدن ایران و بی اثر كردن تحریم ها شود.

یكی از مهمترین اهداف ایران از عضویت دائم در سازمان شانگهای آزاد شدن مراودات بانكی و اقتصادی است، به دلیل تحریم‌های آمریكا، كشورهای عضو سازمان شانگهای از جمله كشورهایی هستند كه پول نفت خریداری‌شده از ما را پرداخت نكرده‌اند و حالا باید تلاش شود این پول‌های بلوكه‌شده به كشور بازمی‌گردد.

دسترسی سریع