رادیو اقتصاد: ضرورت آبخیزداری در شرایط كنونی ایران

آبخیزداری امكان مدیریت و بهره‌برداری پایدار منابع زیستی را در حوضه‌ی آبخیز فراهم می كند كه در مجموع موجب حفظ آب، خاك و پوشش گیاهی منطقه خواهد شد.

1400/06/03
|
10:05

آبخیزداری چیست؟

حوزه آبخیز عرصه‌ای است كه روان آب ناشی از بارش بر روی آن توسط آبراهه‌ها جمع‌آوری و به یك خروجی نظیر رودخانه، آب انباشت، تالاب، در یاچه و دریا هدایت می‌شود. به عبارتی دیگر حوزه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد كه آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.

آبخیزداری (Watershed Management)، علم و هنر برنامه‌ریزی مستمر و اجرای اقدامات لازم برای مدیریت منابع زیست محیطی حوزه‌های آبخیز اعم از طبیعی، كشاورزی، اقتصادی و انسانی بدون ایجاد اثرات منفی در منابع آب و خاك می باشد. این فعالیت‌ها ابتدا از حفاظت آب و خاك كشور شروع شده، به همین دلیل تفكر این است كه آبخیزداری به حفاظت آب و خاك ختم می‌شود، در حالی كه موضوع بسیار وسیع و همه‌جانبه است و نیازمند مطالعه و اطلاعات آمایشی و پایه‌ حوزه‌های آبخیز می‌باشد.

عرصه حوزه‌های آبخیز كشور شامل 6 ابرحوزه (بر اساس تقسیمات تمآب، وزارت نیرو) برابر با مساحت كل كشور می‌باشد، كه هر یك از این حوزه‌ها خود به حوزه‌های كوچك و تا چندین رده نیز كوچكتر تقسیم می‌شوند. این شش ابر حوزه عبارتند از: 1- حوزه آبخیز دریای خزر با 7 حوزه كوچكتر، 2- حوزه آبخیز خلیج فارس و دریای عمان با 9 حوزه كوچكتر، 3- حوزه آبخیز دریاچه ارومیه، 4- حوزه آبخیز فلات مركزی با 9 حوزه كوچكتر، 5- حوزه آبخیز مرزی شرق با 3 حوزه كوچكتر، 6- حوزه آبخیز قره‌قوم.

اهمیت آبخیزداری:

محدودیت ها ومشكلات ایران ناشی از قرار گرفتن در شرایط اقلیم خشك و نیمه خشك و تاثیر عوامل انسانی در تشدید این مسایل بصورت برداشت بی رویه منابع، از مسایل تاثیرگذار در منابع تجدید شونده خصوصا آب و خاك به عنوان پایه های توسعه پایدار می باشد.

در واقع عدم مدیریت جامع، هماهنگ و اصولی این منابع، در كشور كم آب ایران باعث از دست خارج شدن سریع آب ناشی از بارش های جوی و ایجاد بحران های كم آبی شده و به سیلاب های ویرانگر تبدیل شده و علاوه بر خسارات جانی و مالی فراوان، سبب فرسایش و هدررفت خاك حاصل خیز زراعی، افت كیفیت شیمیایی، بیوشیمیایی و فیزیكی آنها، پرشدن مخازن سدها و تاسیسات آبی از رسوب و ... می گردد.

آبخیزداری بعنوان فرآیند شناخت، برنامه ریزی، سیاست گذاری و تنظیم مجموعه اقدامات در ارتباط با حفظ و احیا منابع پایه و برداشت معقول از منابع طبیعی در یك حوضه آبخیز با حداقل زیان می تواند راه حل تمام این مشكلات باشد. در این خصوص می بایست عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نهادی درون حوضه و هم چنین عوامل بیرونی موثر در كنشهای درونی حوضه را مدنظر قرار داد. درحقیقت آبخیزداری شناخت ارتباط درونی و اثر متقابل بین استفاده از اراضی، آب و خاك و ارتباط موجود بین مناطق بالادست (سراب) و پایین دست حوضه (پایاب) می باشد.

نیاز كشور به آبخیزداری:

آب، خاك و پوشش گیاهی سه عنصر مهم در جهان هستند كه علاوه بر ارزش بالا، بر هم تأثیر متقابل دارند. وضعیت و شرایط كشور از نظر حفظ این منابع در شرایط نگران كننده ای قرار دارد.

آذر 99 معاون وزیر و رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری كشور، در مراسم روز جهانی خاك آماری ارایه كرد كه نشاندهنده وضعیت كشور در این زمینه است: وی گفت: 14 میلیون هكتار جنگل، 80 میلیون هكتار مرتع، بیش از 30 میلیون هكتار اراضی در معرض بیابانی شدن و 2 میلیون هكتار عرصه‌های درختچه‌زار و بیشه‌زار در كشور داریم.

حدود 125 میلیون هكتار از عرصه‌های كشور تحت تأثیر فرسایش آبی و بیش از 30 میلیون هكتار در معرض فرسایش بادی است، بسیاری از دشت‌ها با بیلان منفی فرونشست زمین، كاهش سفره‌های آب زیرزمینی مواجه شده و مشكلات دیگری همچون آسیب به جنگل‌های زاگرس، وجود دام در مراتع و بهره‌برداری‌های طولانی مدت از جنگل‌های هیركانی، منابع طبیعی را در معرض خطر قرار داده است.

بیش از 8 هزار و 650 روستا و 450 شهر در معرض سیلاب‌ها قرار دارند، ریزگردها و سیلاب‌ها علاوه بر فرسایش خاك حاصلخیز، بسیاری از زیرساخت‌ها، سكونتگاه‌ها و اراضی كشاورزی را هم در معرض خطر قرار می‌دهند و مجموعه این عوامل باعث عدم امنیت زیستی، غذایی و ملی می‌شود؛ بنابراین رسالت بزرگ ما حفظ، احیا، توسعه و بهره‌برداری اصولی از این منابع با هدف حفظ آب، خاك و پوشش گیاهی است تا یك محیط امن را برای تولید و فعالیت فراهم كند.

از 125 میلیون هكتار در معرض فرسایش، حدود 30 میلیون هكتار طرح آبخیزداری انجام و از 30 میلیون هكتار در معرض فرسایش بادی حدود 2 میلیون هكتار تثبیت شده است. با عملیات آبخیزداری می‌توان بیش از 9 تن در هكتار فرسایش و بیش از 4 متر مكعب در سال رسوبات را كنترل كرد و پوشش گیاهی و علوفه‌ای را 120 كیلوگرم در هر هكتار افزایش داد.

معاون وزیر جهاد كشاورزی در رابطه با طرح‌های آبخیزداری هم گفت: عملیات آبخیزداری با اعتبارات صندوق توسعه ملی، رشد خوبی داشته و در بودجه 1400 و در برنامه هفتم، بنا داریم آبخیزداری گسترش یابد و حداكثر عرصه‌ها را تحت پوشش قرار دهیم.

اما با وجود این تاكیدات در هفته پایانی فعالیت دولت دوازدهم خبر الحاق پزوهشكده حفاظت خاك و آبخیزداری در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع و حذف بخش های تحقیقاتی حفاظت خاك و آبخیزداری در مراكز تحقیقاتی استانها منتشر شد.

پژوهشكده حفاظت خاك و آبخیزداری تنها مجموعه پژوهشی تخصصی در این زمینه است كه با اجرای طرح‌های تحقیقاتی و اجرای الگوهای متعدد آبخیزداری و آبخوانداری، تهیه نقشه‌های ملی متعدد در زمینه سیل‌خیزی حوزه‌های آبخیز، ظرفیتهای آبی كشور، خطر و اطلس سیل، شدت فرسایش و تخریب خاك اقدامات قابل ملاحظه ای را به منصه ظهور رسانده است. آبخوانداری با نگاه تبدیل نغمت سیل به نعمت بزرگ منابع آب، ظرفیت های استفاده نشده در حوزه‌های آبخیز، تبدیل اراضی مولد گرد و غبار به واحدهای اراضی مفید و مولد محصول همراه با اشتغالزایی محلی، توسعه فناوری و مهار شدت سیل خیزی، توسعه سدهای زیرزمینی برای مهار آب هایی كه از دسترس خارج می‌شوند، تنها بخشی از دستاوردهای این پژوهشكده می‌باشد.

این خبر باعث تعجب و اعتراض كارشناسان این بخش قرار گرفت. در شرایطی كه جای جای كشور با وقوع پدیده‌های متعدد سیل، گرد و غبار، خشكسالی، تخریب و فرسایش خاك و اراضی، كاهش منابع آب زیرزمینی آبخوان ها مواجه است، اهمیت و جایگاه موضوع بسیار حیاتی آبخیزداری و آبخوانداری ملموس تر است.

مشخص نیست این اقدام در اخرین روزهای كاری دولت با چه هدفی صورت گرفته است اما رئیس هیئت مدیره انجمن علمی سطوح آبگیر باران با ارسال نامه ای به خاوازی وزیر جهاد كشاورزی دولت دوازدهم، اینكار را بمعنی حذف یك نهاد پزوهشی فعال و ضربه جبران ناپذیری برای زیرساخت‌های طبیعی تولید و حفاظت، پایداری و سلامت حوزه‌های آبخیز دانسته است.

دسترسی سریع