رادیو اقتصاد: مالیات بر ارزش افزوده و تاریخچه آن در ایران

مالیات بر ارزش افزوده مالیات غیرمستقیم از تفاوت ارزش محصول تولید شده با ارزش نهاده های اولیه تولید است كه مصرف كننده پرداخت می كند. این مالیات با هدف تامین عدالت اجتماعی و همچنین افزایش درآمدهای دولت اخذ می گردد.

1400/05/11
|
08:48

ارزش افزوده كه در زبان انگلیسی با عنوان Value added شناخته می شود، به ارزشی گفته می شود كه در فرآیند تولید یك محصول به كالای واسطه ای یا همان مواد اولیه محصول اضافه می شود. البته ارزش افزوده مختص به یك كالا نیست، بلكه به فرآیند تولید مرتبط است.

در یك تعریف دقیق ارزش افزوده به افزایش ارزش پولی كالا در طی مراحل تولید گفته می‌شود. با عبور یك كالا از هر مرحله از تولید محصول ارزشی به كالا اضافه می‌شود كه به آن ارزش افزوده می گوییم. ارزش افزوده را می‌توانیم برابر با اختلاف بین ارزش محصول تولید شده با مجموع ارزش مواد اولیه یك محصول بدانیم.

مالیات بر ارزش افزوده چیست؟

تعاریف متعددی از مالیات بر ارزش افزوده ارائه شده است. در مصوب ماده 3 قانون مالیات ارزش افزوده سازمان مالیاتی كل كشور این گونه تعریف شده است: “مالیات بر ارزش افزوده، مالیات غیر مستقیمی است كه بر تفاوت بین ارزش كالاها و خدمات عرضه شده با ارزش كالاها و خدمات خریداری یا تحصیل شده در یك دوره معین وضع می‌گردد.”

مالیات ارزش افزوده مالیات غیر مستقیمی است كه مصرف‌كننده (خریدار) آن را به همراه بهای خرید كالا یا خدمات می‌پردازد و دریافت‌كننده (فروشنده) موظف است مقدار مالیات دریافتی را به خزانه دولت واریز كند. از آنجا كه خود فروشنده نیز ضمن خرید اولیه چنین مالیاتی را پرداخته ولی مصرف‌كننده محسوب نمی‌شود، اینست كه او حق دارد كل «مالیات‌های ارزش افزوده» پرداختی خود را از كل «مالیات بر ارزش افزوده»‌های دریافتی كسر كرده و مابه تفاوت را به دولت بپردازد.

دولت‌ها مصارف ویژه‌ای را برای این مالیات در نظر گرفته‌اند. این مالیات از مهم‌ترین درآمدهای خزانه استانداری ها، شهرداریها و دولت‌های مركزی محسوب می‌شود و معمولاً به حساب خزانه دولت مركزی وارد و از آنجا طبق قانون و معمولاً بنا بر نسبت جمعیت بین استان‌ها و شهرها پخش می‌شود.

طبق ماده 3 قانون مالیات بر ارزش افزوده، به تفاوت بین ارزش كالاها و خدمات عرضه شده با ارزش كالا یا خدمات خریداری یا تحصیل شده در یك دوره معین، ارزش افزوده گفته می شود. این مفهوم به فرایند تولید مربوط است و نه به كالای خاص مالیات ارزش افزوده نوعی مالیات عام (بر عموم كالاها و خدمات مگر موارد معاف تعلق می‌گیرد) است كه به صورت چند مرحله‌ای از اضافه ارزش كالاهای تولید شده یا خدمات ارائه شده در مراحل مختلف تولید و توزیع اخذ می‌شود.

به عبارت دیگر مالیات بر ارزش افزوده مالیاتی است كه در طول فرآیند تولید و خدمات از محل تولید تا فروش كالا به مشتری نهائی، مرحله به مرحله اخذ می‌شود. مالیات ارزش افزوده برای مصرف طراحی شده است كه مصرف كنندگان آن را در زمان خرید خود می پردازند كه این مالیات توسط فروشندگان جمع آوری شده و از این طریق در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می گیرد.

این مالیات به صورت غیر تصاعدی در این زنجیره قرار دارد: واردات، تولید، توزیع و مصرف كه نهایتاً مصرف كنندگان پرداخت كننده آن هستند. در این مالیات، نباید مالیاتی توسط تولید كنندگان پرداخت شود و باید مصرف كننده نهایی فقط این مالیات را بپردازد؛ بنابراین تولیدكنندگان پرداختی و مالیاتی كه بابت خرید مواد اولیه و سایر كالاها را انجام داده‌اند از خریداران دریافت كرده و مابه‌التفاوت را به دولت پرداخت می كنند.

مالیات بر ارزش افزوده شامل تمام خدمات و كالاهایی كه در ایران به فروش می‌رسد می شود اما دارای چند استثنا است: سیگار و سوخت هواپیما دو كالای خاص هستند كه به هركدام به ترتیب 12 و 20 درصد مالیات ارزش افزوده تعلق می‌گیرد؛ به محصولات كشاورزی فرآوری نشده، كالاهای اساسی (برنج، روغن، گوشت و…) و خدمات بهداشتی مالیات بر ارزش افزوده تعلق نمی‌گیرد.

تاریخچه مالیات بر ارزش افزوده در كشور

در ایران لایحه مالیات بر ارزش افزوده برای اولین بار در دی ماه 1366 به مجلس شورای اسلامی ارائه شد و در كمیسیون اقتصادی مجلس مورد بررسی قرار گرفت و پس از اعمال نظرات به صحن علنی مجلس رفت اما پس از تصویب 6 ماده از آن به تقاضای دولت به دلیل اجرای سیاست تثبیت قیمت ها و مشكلات اقتصادی ناشی از جنگ تحمیلی، دولت این لایحه را از مجلس شورای اسلامی پس گرفت.

در سال 1370 دپارتمان امور مالی صندوق بین المللی پول نیز، اجرای سیستم مالیات بر ارزش افزوده را توصیه كرد و با توجه به احساس نیاز و نظرات كارشناسان و متخصصان داخلی و بین المللی در رابطه با برقراری چنین نظام مالیاتی، برنامه استقرار این نظام مالیاتی در اواخر دهه 1370 مجددا در دستور كار دولت جمهوری اسلامی قرار گرفت و نهایتا لایحه تدوین و پس از سیر طولانی خود در شهریور 1381 به تصویب هیات وزیران رسید ودر مهر ماه همان سال به مجلس شورای اسلامی ارائه شد و در اردیبهشت ماه سال 1387 به تصویب مجلس رسید .این قانون به صورت آزمایشی برای مدت 5 سال در كشور به اجرا درآمد.

از مهرماه 87 تا پایان بهار سال 91 ، 28 هزار و 300 میلیارد تومان از محل مالیات بر ارزش افزوده درآمد حاصل شد. از ابتدای سال 1394 میزان این نوع از مالیات در ایران مجدداً افزایش یافت و از 6درصد به 9 درصد تغییر كرد. این قانون جایگزین قانون تجمیع عوارض شد.

جمع بندی

مالیات بر ارزش افزوده تفكری است كه چندین دهه از تجربه مثبت آن در سایر كشورها گذشته و مورد تاكید اكثر صاحبنظران و كارشناسان اقتصادی و مالیاتی بانك جهانی و صندوق بین الملی پول است. در واقع این مالیات رایجترین مالیات در دنیای امروز محسوب می‌شود و در بسیاری از كشورها ضمن تامین بیشتر عدالت اجتماعی نسبت به سایر مالیات‌ها و بدون از بین بردن انگیزه سرمایه‌گذاری و تولید، به عنوان منبع درآمد جدیدی درجهت افزایش درآمدهای دولت بكار برده شده است.

دسترسی سریع