مقالات اقتصادی: هنر استقامت در برابر تحریم ها از منظر معمار تحریم های اقتصادی ایران

(جامعه اندیشكده ها)

1401/08/15
|
15:29
|

در طراحی تحریم ها موضوعی كه حائز اهمیت است توجه به مفهوم «درد/استقامت» است. اینكه درد تحریم ها را چه زمانی، چگونه و بركجا می توان وارد كرد. درعین حال، استقامت كشور هدف را، چگونه و بر اساس چه شاخص هایی می توان سنجید و تحریم ها را چگونه متناسب با این شاخص ها، تنظیم كرد تا بیشترین تأثیر را بر جای بگذارد. ازجمله انواع واكنش ها به تحریم ها می توان به پذیرش و استقامت اشاره كرد كه كشور ایران رویكرد دوم را اتخاذ كرده است. بهترین تعریفی كه می توان برای استقامت بیان داشت عبارت است از: «قاطعیت روان شناختی كشور هدف برای انكار پیروزی كشور تحریم كننده و همچنین ادامه دادن به مسیری است كه برای خود انتخاب كرده است».

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه تحریم ها به ابزاری محبوب در سیاست خارجی ایالت متحده آمریكا تبدیل شده و می تواند در آینده برای سایر قدرت های جهانی نیز به ابزاری مطلوب تبدیل شود. هدف تحریم ها همیشه ایجاد شرایط نامطلوب برای كشور و نهاد هدف است. این نهادها و كشورهای هدف باید درد را چنان لمس كنند كه درنهایت مجبور به انجام رفتار دیگری شوند.

در این حالت، تحریم ها نوعی خشونت با خود دارند. راهبرد تحریم ها بر یك بنیان اصلی استوار است؛ یعنی تركیب فشارهای مختلف را می توان بر یك كشور اعمال كرد تا بر استقامت آن فائق آمده و او را وادار به تغییر سیاست كرد. شناسایی نقطه بهینه ای كه در آن فشار تحریم ها و استقامت كشور از یك توازن كافی برای رسیدن به سازش برخوردار است بسیار سخت خواهد بود. گزارش زیر به طور خلاصه چیستی و چرایی و چگونگی استقامت در برابر تحریم ها و ثمرات و نتایج آن را موردبررسی قرار داده است.

دو راهبرد برای مقابله با تحریم: پذیرش و استقامت

پاسخ های ارائه شده به تحریم ها توسط كشورهای هدف نگاه كلی در دو حوزه تقسیم بندی می شود: می توان اثر تحریم ها را پذیرفت و آن ها را مدیریت كرد یا آن ها را كنار زد و در برابر آن ها مقاومت نمود. كشورهایی كه پذیرش را انتخاب می كنند خود را با اعمال تحریم ها انطباق می دهند و راه هایی را شناسایی می كنند كه یا از آن سود ببرند یا از آن در جهت اهداف سیاسی خود چه در داخل چه در بیرون از كشور استفاده كنند.

كشورهایی كه مقاومت و نپذیرفتن را انتخاب می كنند سعی می كنند تحریم ها را دور بزنند كه این كار یا از طریق قاچاق اتفاق می افتد یا ایجاد ارتباطات اقتصادی با كشورها، شركت ها و اشخاصی كه می خواهند و آماده هستند ریسك تنبیه شدن در این زمینه را بپذیرند. چنین پاسخی می تواند به تحریم های جبرانی نیز از سوی كشور تحریم شده بیانجامد.

هدف و نیت كشورها از نپذیرفتن و مقاومت در برابر تحریم به نوعی سوق دادن فشار به خود كشور تحریم كننده و سیاست گذاران آن است، به نوعی كه شاید فشار و درد وجود داشته باشد، اما آثار روانی آن از بین برود. وقتی راهبردهایی برای حفظ استقامت وجود داشته باشد، كشورهایی كه در معرض تحریم قرار می گیرند عزم خود را بالاتر برده و جایگاه خود را در این زمینه تقویت می كند. یك بخش اصلی استقامت، میزان اهمیت موضوع تحریم ها در مقایسه با سایر اولویت های ملی خواهد بود.

نخست اینكه باید مشخص شود كه كشورها چگونه خود را بر اساس اولویت های ملی سازمان دهی می كنند. كشورها اساساً برخی منافع را در گذر زمان نسبت به سایر منافع ترجیح می دهند. همچنین دیپلماسی فشار و راهبرد تحریم ها نیز تلاش می كند از تنوع منافع در كشورها استفاده كند و دسته ای از منافع را در برابر دسته ای دیگر از منافع قرار دهد. كشور تحریم كننده فشار را تا جایی بالا می برد كه كشور هدف متقاعد به انجام كاری شود كه در غیاب فشار انجام نمی داد.

یك نكته مهم در اعمال تحریم ها، شناسایی آستانه استقامت كشور هدف به صورت دقیق است و رسیدن به این نكته كه چه اندازه فشار نیاز است تا از آن آستانه بتوان عبور كرد. اگر پذیرفته شود كه استقامت بر اساس منافع موجود قابل تغییر است، این نتیجه حاصل می شود كه سطح استقامت در گذر زمان یكسان نخواهد بود و می تواند بسته به شرایط تغییر كند و این مسئله یكی از اهداف اصلی و كانونی تحریم ها است. در برخی از موارد عدم درك درست از شرایط ملی یك كشور می تواند به اعمال تحریم هایی منجر شود كه استقامت طرف مقابل را تقویت می كند.

دور زدن تحریم ها توسط ایران و مشكل شدن تداوم تحریم برای آمریكا

در رابطه با ایران، واسطه های تامین اجناس و كالاها كه برای ایران به صورت مخفیانه كار می كردند، شركت های صوری را در نقاط مختلف دنیا تأسیس كرده بودند. این مسئله اغلب در جاهایی اتفاق می افتاد كه مقررات و ضوابط ملی ضعیفی بر كار شركت ها حاكم بود. آمریكا امكان نظارت همه جانبه را نداشت.

ضمن اینكه ظرفیت آمریكا نیز نامحدود نیست و تعداد تحریم های اعمال شده و اولویت های اعمال آن ها كه از 2010 تا 2013 وجود داشت، گاهی آن قدر زیاد بود كه اعمال كنندگان و اجراكنندگان، از پس اجرای همه آن ها برنمی آمدند. نكته دیگر اینكه منابع اطلاعاتی نیز محدود هستند.

از طرفی دولت ایران تلاش كرد حس معمول بودن وضعیت اقتصادی را در قسم اعظمی از زمان تحریم ها به نمایش بگذارد. ایرانی ها از فرصت ایجاد شده از تحریم های بین المللی استفاده كردند و درست در همان زمان ایران تلاش كرد انسجام درونی را از طریق دعوت مردم به اقتصاد مقاومتی و پایان دادن به آثار تحریم ها از طریق دور زدن آن ها افزایش دهد.

همچنین اقداماتی نیز برای تلافی تحریم ها انجام داد نظیر ممانعت از پرواز برخی از شركت های هواپیمایی اروپایی به ایران خصوصا بعدازاینكه اتحادیه اروپا مانع از پرواز برخی از هواپیماهای ایران ایر به اروپا شد. تحریم ها همچنین كمك كرد اقتصاد ایران در مسیر مثبتی قرار گیرد.

ناامیدی از كارایی تحریم ها و اعمال فشار بیشتر و حركت به سمت توافقنامه برجام

بسیاری از طرفداران برجام معتقدند در زمان شروع مذاكرات برای این سند فشار ناشی از تحریم ها بر روی ایران در حال از دست رفتن بود و توقعات موجود در این كشور نیز حالت منطقی تری به خود می گرفت. حتی مخالفان برجام نیز تا حدودی به این قضیه اذعان دارند. سه شاخص مهم در اینجا عبارت اند از: «ثبات فزاینده ی صادرات نفت ایران»، «افزایش تجارت غیرنفتی با ایران» و «بازدهی اصلاحات اقتصادی كه ایران قبل از سال 2013 انجام داده بود، نظیر كاهش یارانه ها و كنترل قیمت ها در حوزه محصولات انرژی» و «برنامه ریزی هایی كه برای خصوصی سازی اقتصاد» انجام می شد.

توقع میزان درد و فشار برای موافقان برجام البته در این نقطه اوج باقی نماند و بعدازآن كاهش پیدا كرد. سیاست گذاران علاوه بر آن، به فكر ریسك استهلاك تحریم ها نیز بودند كه می توانست به ایران كمك كند تا منافع از بین رفتن تحریم ها را بدون دادن هزینه ای در اختیار بگیرد. علم اقتصاد نیز در این محاسبات نقش مهمی را ایفا كرد.

جمع بندی

امروزه تحریم ها به ابزاری محبوب در سیاست خارجی ایالت متحده آمریكا تبدیل شده و می تواند در آینده برای سایر قدرت های جهانی نیز به ابزاری مطلوب تبدیل شود. هدف تحریم ها همیشه ایجاد شرایط نامطلوب برای كشور و نهاد هدف است. پاسخ های ارائه شده به تحریم ها توسط كشورهای هدف نگاه كلی در دو حوزه تقسیم بندی می شود: می توان اثر تحریم ها را پذیرفت و آن ها را مدیریت كرد یا آن ها را كنار زد و در برابر آن ها مقاومت نمود. جمهوری اسلامی ایران راهكار استقامت در مقابل تحریم ها را انتخاب كرده است. ایرانی ها از فرصت ایجادشده از تحریم های بین المللی استفاده كردند و درست در همان زمان ایران تلاش كرد انسجام درونی را از طریق دعوت مردم به اقتصاد مقاومتی و پایان دادن به آثار تحریم ها از طریق دور زدن آن ها افزایش دهد.

دسترسی سریع