پژوهش های اقتصادی بررسی نظام مالیات بر درآمد افراد

بررسی ابعاد تقنینی و اجرایی نظام مالیات بر درآمد افراد (PIT)

1401/06/01
|
10:43

مالیات یكی از راه های تامین منابع دولت ها است. استفاده از مالیات می تواند وابستگی دولت را به درآمدهای نفتی كم كند و همین طور باعث ایجاد عدالت اجتماعی شود. نظام مالیاتی نباید بیش ازحد پیچیده باشد چراكه باعث می شود هزینه های اجرایی شدن مالیات افزایش پیدا كند.

این نظام در ایران از مشكلات مختلفی رنج می برد كه برای نمونه می توان به فرارهای مالیاتی اشاره كرد. هرچند كه در طول سال های گذشته قوانین مالیاتی تغییرات مختلفی كرده اند، اما این موضوع نه تنها به حل مشكل كمكی نكرده است بلكه به پیچیدگی های اجرایی شدن آن افزوده است. از همین رو به نظر می رسد برای ایجاد یك نظام مالیاتی كارآمد به یك اصلاح ساختاری نیاز باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

اقتصاد ایران همواره تحت فشار تامین منابع برای مخارج بوده است. یكی از راه حل های اساسی و موثر برای جلوگیری از این مشكل و ایجاد درآمد پایدار استفاده از مالیات است. مالیات می تواند به تعدیل ثروت، توزیع مجدد درآمد و برقراری عدالت در جوامع كمك كند. البته برای استفاده درست از مالیات باید نظام مالیاتی درستی داشت چراكه پیچیدگی و ناكارآمدی نظام مالیاتی می تواند مشكلات مختلفی را همچون «هزینه بالای تمكین و وصول مالیات»، «فرار و اجتناب مالیاتی» و همین طور «عدم جمع آوری باكیفیت و كارآمد درآمد مالیاتی» پدید بیاورد.

یكی از نظام های مالیاتی كارآمد، نظام مالیات بر درآمد افراد یا اصطلاحی كه در ایران رواج دارد «مالیات بر مجموع درآمد» است. استفاده از این نظام مالیاتی می تواند مزایایی چون ارتقای سطح درآمدهای مالیاتی را به همراه داشته باشد و هم می تواند از فرارهای مالیاتی گسترده و همین طور نابرابری توزیع درآمدی جلوگیری كند. لذا در این پژوهش نظام مالیات بر درآمد افراد از زوایای گوناگون بررسی شده است.

معرفی نظام های مالیات بر درآمد افراد

در نظام مالیات بر درآمد، همه اشخاص حقیقی، صاحبان كسب وكار و كارگران و به طوركلی هر شخصی كه از هر منبعی درآمد دارد، باید مالیات بپردازد. ازآنجایی كه ایران از چنین نظام مالیاتی برخوردار نیست، درآمدهای مالیاتی دولت بیشتر به مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی (شركت ها)، مالیات بر ارزش افزوده و همین طور عوارض واردات وابسته است.

اجرای نظام مالیات بر درآمد افراد می تواند وابستگی دولت ها را به درآمدهای نفتی كاهش دهد و همین طور با كاهش مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی، توان رقابت پذیری شركت های داخلی را افزایش دهد و به این طریق وضعیت تولید و اشتغال را بهبود دهد.

دولت ها درزمینه مالیات بر افراد می توانند یكی از سه نوع نظام های مالیاتی بر فرد را انتخاب كنند. نظام مالیاتی نخست، مالیات بر مجموع درآمد است. هرچند كه در هر كشوری با ویژگی های اقتصادی و اجتماعی خود پایه مالیاتی مختص به خود را انتخاب می كند اما به طوركلی می توان گفت كه در این نظام مالیاتی برای به دست آوردن پایه مالیات باید خالص درآمد حاصل از منابع مختلف درآمدی اشخاص را با یكدیگر جمع كرد. همچنین برای مقادیر بالاتر سقف معافیت پایه بر اساس نرخ های تصاعدی مشمول مالیات می شوند.

نظام دوم مالیات بر درآمد دوگانه است كه در این نظام سه عنصر با یكدیگر جمع می شوند. این سه عنصر عبارت از مالیات تصاعدی بر درآمد حاصل از كار، نرخ مالیات یكنواخت بر درآمد شركت ها و سرمایه و پایه مالیاتی گسترده است و نرخ های مالیاتی در نظام مالیات دوگانه كاملا پایین هستند.

سومین نوع نیز نظام مالیات بر درآمد یكنواخت است كه در آن بر همه انواع درآمدهای خالص نرخ مالیات یكنواخت وضع می شود. هركدام از این نظام های مالیاتی نقاط قوت و ضعف مخصوص به خود را دارند اما می توان ادعا كرد كه همه اصلاحات مالیاتی در سه دهه گذشته، نظام مالیات بر مجموع درآمد را پیشنهاد كرده اند كه مشخصه اصلی آن كاهش نرخ ها و گستره وسیع پایه مالیاتی است.

نظام مالیات بر مجموع درآمد آثار مختلفی دارد كه از آن ها می توان «به حداقل رساندن فرار مالیاتی»، «تحقق عدالت مالیاتی و افزایش تمكین مالیاتی»، «حذف یارانه ثروتمندان و هدفمندی نظام حمایتی و یارانه ها» و «مقابله با پول شویی و قاچاق» اشاره كرد.

تاریخچه پیاده سازی مالیات بر درآمد افراد

ماده مربوط به مالیات بر مجموع درآمد در قانون مالیات های مستقیم در سال های 1345 تصویب شده است و پس ازآن در سال های 1371 و 1376 اصلاح شده است؛ اما بااین وجود به دلایل مختلفی در سال 1380 از قوانین مالیاتی كشور حذف شده است. دلیل این موضوع نبود بسترهای لازم و پیچیدگی های اجرایی آن بوده است. آنچه بیشتر در این سال ها درزمینه قوانین مالیاتی متداول بوده است، مالیات بر درآمد به صورت منبع محور است.

مطابق با این قانون هر شخص موظف است كه برای هر یك منابع درآمدی خود به طور جداگانه و با روش های متفاوت مالیات بپردازد. این منابع درآمدی می توانند شامل درآمد حاصل از اجاره خانه و حقوق و دستمزد از كسب وكار شخصی باشد.

اظهارنامه مالیاتی مبتنی بر صورت حساب الكترونیكی

یكی از ویژگی های مهم برای نظام مالیاتی این است كه از حداقل پیچیدگی برخوردار باشد. این مسئله باعث می شود كه مؤدیان مالیاتی نتوانند به راحتی با قوانین ارتباط برقرار كنند؛ همین موضوع باعث می شود كه نیاز به تغییر قوانین مالیاتی احساس شود و تغییر مداوم قانون موجب افزایش هزینه های مالی و زمانی خواهد شد.

بررسی ها نشان می دهد كه می توان با طراحی دقیق یك نظام مالیاتی بر مجموع درآمد به حداقل پیچیدگی دست پیدا كرد، چراكه برای عملیاتی شدن این نظام مالیاتی استفاده از صورت حساب الكترونیكی و سامانه پایانه های فروشگاهی به راحتی امكان پذیر است.

همچنین می توان برای سهولت اظهار اطلاعات درآمدی و هزینه ای مؤدیان مالیاتی به جای اظهارنامه مالیاتی متعارف و معمول از اظهارنامه ای موسوم به اظهارنامه مالیاتی مبتنی بر صورت حساب الكترونیكی استفاده كرد. در این نوع اظهارنامه، مؤدیان مالیاتی در طول هر دوره مالیاتی موظف هستند كه پس از گذشت زمان معینی از انجام هر یك از تعاملات اقتصادی خود، از طریق استفاده از سامانه سازمان امور مالیاتی یا به صورت مراجعه حضوری به شركت های سازمان امور مالیاتی، اطلاعات موردنیاز را به كمك صورت حساب الكترونیكی ارسال كنند.

پیشنهاد اصلاح نظام مالیاتی

نظام مالیاتی فعلی در كشور نمی تواند منابع موردنیاز برای مخارج عمومی را تامین می كند، همچنین به مشكلاتی نظیر فرار مالیاتی به احساس بی عدالتی دامن می زند. هرچند كه در چالش های امروز نظام مالیاتی كشور عوامل مختلفی دخیل است اما بررسی ها نشان می دهد كه از بین سه ركن تشكیل دهنده نظام مالیاتی كه عبارت از قوانین و مقررات مالیاتی و سازمان اجرایی و مؤدیان مالیاتی است، چالش های عمده مربوط به قسمت قوانین و مقررات است.

برای مقابله با این مشكل تنها راهكار كارآمد، «اصلاح ساختاری قوانین مالیاتی» است. برای اصلاح مناسب قوانین مالیاتی باید نخست اظهارنامه های مالیاتی و قوانین ساده شوند تا هزینه های اجرا و تمكین كاهش پیدا كند و همین طور تخفیف ها و معافیت ها تا حد ممكن تعدیل شوند. این كار باعث می شود كه پایه مالیاتی گسترش پیدا كند و امكان كاهش نرخ ها نیز فراهم شود.

جمع بندی
مالیات یكی از منابع مالی دولت ها است. مالیات می تواند وابستگی دولت را به درآمدهای نفتی كاهش دهد و همچنین موجب ایجاد عدالت اجتماعی شود، اما برای این موضوع به یك نظام مالیاتی كارآمد نیاز است. نظام مالیات فعلی ایران مشكلات مختلفی دارد كه این مشكلات باعث افزایش حس بی عدالتی در جامعه و همین طور فرارهای مالیاتی می شود. هرچند كه در طول سال های مختلف قوانین مالیاتی در ایران تغییرات مختلفی كرده است اما همه این تغییرات بیشتر به پیچیده شدن نظام مالیاتی منجر شده اند.

در این پژوهش نظام مالیات بر درآمد افراد به عنوان یكی از راه حل های موجود برای اصلاح مشكلات مالیاتی بررسی شده است. همچنین پیشنهاد شده است كه برای جلوگیری از مشكلات نظام مالیاتی باید به یك اصلاح ساختاری دست زد و همچنین از نظام مالیاتی بر درآمد افراد استفاده كرد كه باعث گسترش پایه مالیاتی و امكان كاهش نرخ ها می شود.

دسترسی سریع